ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ - ԿՈՂՄՆՈՐՈՇՈՒՄ

Կարեւոր է նախագահ Սարգսեանին Քուէյթի մէջ կատարած յայտարարութիւնը։ Ազրպէյճան շահարկելով կրօնական գործօնը՝ իսլամական վեհաժողովներուն յաջողած է ապակողմնորոշել իսլամական աշխարհի կարծիքը արցախեան հիմնահարցին նկատմամբ։ Իսկ այս կարծիքի ձեւաւորման նպաստած է ղարաբաղեան հարցին մասին իսլամական աշխարհին ոչ բաւարար տեղեկացուածութիւնը։ Ա՛յս է յայտարարութեան միտք բանին։

Ի հարկէ նշանակութիւն ունի նման յայտարարութեան միջավայրը։ Նախագահը այս յայտարարութիւնը կը կատարէ արաբ-իսլամական աշխարհի կարեւորագոյն կեդրոններէն մէկուն մէջ եւ այդ առումով պատգամը հասանելի կը դարձնէ ուղղակի հասցէներուն։

Քուէյթի այցելութիւնը քանի մը տեսանկիւնէ օգտաշատ կարելի է նկատել։ Նախ այն առումով, որ համաարաբական տեսակէտէ կարեւորագոյն կեդրոնի հետ միջպետական յարաբերութիւններու աշխուժացման եւ առհասարակ հայ-արաբ յարաբերութիւններու զարգացման նպաստող նկատառելի քայլ է, ապա՝ առեւտրական-տնտեսական ուղղութեամբ Հայաստանի Հանրապետութեան առաւելներ ապահովելու նախադրեալներ կը պարփակէ։

Առիթը, ինչպէս օրինաչափ է այլ երկիրներ այցելութեան պարագաներուն, օգտագործուած է նաեւ հայ համայնքի ներկայացուցիչներուն հետ ամէնէն հրատապ եւ առաջնային կարեւորութիւն ներկայացնող թեմաներու շուրջ խորհրդակցելու։

Այս բոլորին մէջ ամէնէն դիտարկելին սակայն վերը նշուած քաղաքական յայտարարութիւնն է։ Շրջանային իրադրութիւններուն հետեւողները գաղափար մը կազմած են արդէն ազրպէյճանական քարոզչաքաղաքական գերաշխուժ իրավիճակին մասին։ Քաղաքական հանդիպումներուն թէ արաբական եւ այս պարագային՝ քուէյթեան լրատուադաշտին մէջ քիչ չեն ազրպէյճանական յարձակողապաշտ հրապարակումները, Ազրպէյճանի համար աւանդութիւն դարձած ապատեղեկատուութեան օրինակները։

Հայկական կողմի ոչ պաշտօնական հակազդեցութիւնները պարագայական են եւ ոչ համարժէք։ Հարցը անշուշտ միայն քուէյթեան լրատուադաշտին չի վերաբերիր։ Նոյն երեւոյթները կը տարածուին Արաբական ծոցի երկիրներուն մէջ հաստատուած արաբական-շրջանային լրատու գործակալութիւններուն վրայ եւս։

Լրատուադաշտը սակայն եթէ մէկ կողմէ ի՛ր նախաձեռնութեամբ կարծիք ապակողմնորոշելու կը ծառայէ, միւս կողմէ քաղաքական հաստատութիւններու կիրարկած ապատեղեկատուութեան հարազատ արտացոլացումը կ'ապահովէ։ Իսլամական խորհրդաժողովը Ազրպէյճանի համար ընտրուած է ամէնէն ազդեցիկ եւ ամէնէն յարմար միջավայրերէն մէկը նման քարոզչաքաղաքական յարձակողապաշտ գործողութիւններ իրականացնելու։

Հայկական գործօնը լրիւ բացակայ է այդտեղ։ Ամէնէն հակահայ բանաձեւերը, որոնք բացարձակ հեզասահութեամբ կը քուէարկուին, եթէ անգամ պարագայական ընդդիմութիւններու հանդիպին, ապա անոնք ձեռնպահութեամբ կը մարմնաւորուին կամ իսլամական երկիրներու միջպետական յարաբերակցութիւններու հիման վրայ իրենց դրսեւորումները կը գտնեն։ Ըսել կ'ուզուի, որ հարցին նկատմամբ կը տիրէ լայնածիր անտարբերութիւն կամ անտեղեակութիւն։
Նախագահին յայտարարութեան մէջ քննադատական բաժինը խորքին մէջ ուղղուած է երեք կողմի։ Գէթ այդպէս պէտք է ընկալել։ Առաջինը ի հարկէ հանրային կարծիքը ապակողմնորոշող եւ կրօնական գործօնը շահարկող Ազրպէյճանն է։

Երկրորդ քննադատուողը ապակողմնորոշուող եւ շահարկուող իսլամական երկիրներն են. իսկ երրորդը՝ այս բոլորին դիմաց ձեռնածալ մնացած հայկական կողմը։ Եւ նախ եւ առաջ պաշտօնական Երեւանը կամ արտաքին գործոց նախարարութիւնը, որ համապատասխան եւ համարժէք քայլերու չէ ձեռնարկած այս ամբողջ ապակողմնորոշման արշաւին դիմաց։ Հայկական կողմին պէտք է ներառել հայկական հասարակական կազմակերպութիւններ եւս , որոնք իրենց հերթին այս ուղղութեամբ ոչ միայն հերքելու կամ հակազդելու աշխատանք ունին, այլ նաեւ նախաձեռնելու։

Ապակողմնորոշողին եւ ապակողմնորոշուողին դիմաց կողմնորոշող պէտք է։ Նախ եւ առաջ պետութիւնը եւ ապա հասարակական կազմակերպութիւնները։ Գործի արդիւնաւէտութեան համար երկուքը միասին՝ համակարգաւորուած, արհեստավարժ աշխատանքով։

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ - ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ԳՐԵԼ-ԿԵՐՏԵԼԷՆ ԱՌԱՋ

Մինչ թրքական եւ ազրպէյճանական լրատու գործակալութիւնները հեղեղուած են ազրպէյճանական անհանգստութեամբ եւ անոնց դիմաց Ազրպէյճանին հոգատարութիւն կատարելու թրքական շեշտակի քաղաքականութեամբ, հայկական լրատուադաշտը կարծէք հանգիստի ընդհանուր իրավիճակ մը կը պարզէ։ Նիւթերը վերստին վերադարձ կատարած են ընթացիկ սովորական լրատուութիւններու։

Այս վիճակը հայկական կողմին համար առաւել մը չէ։ Հարցը պէտք է եռայ մինչեւ վաւերացման թուական եւ անկէ ետք տակաւին՝ ինչ ալ ըլլայ վաւերացման նիստին արդիւնքը։ Քննարկումներու իւրայատուկ փուլ պէտք է սկսի բազմակողմանիօրէն թէ՛ հայրենիքի եւ թէ՛ սփիւռքի մէջ։ Անգամ մը եւս վերահաստատելու համար, որ հայութեան ստուար զանգուածները դէմ են ներկայ տեսքին մէջ այս արձանագրութիւնները վաւերացնելու գաղափարին։

Պայքարը, ներկայ փուլին, պէտք է տեղափոխել նաեւ այլ հարթութիւններ։ Աւելի ճիշդը՝ պահելով ներհայկական հարթութիւնը, բողոքի գործողութիւնները ուղղել նախ թրքական պետութեան դէմ, ապա այն բոլոր առնչակից կողմերուն, որոնք հայկական կողմին կը պարտադրեն ընդառաջել թրքական նախապայմաններուն։ Ի վերջոյ աշխարհաքաղաքական հանգուցալուծումները պէտք չէ արձանագրուին հայկական կողմին հաշուոյն, որ հերթական անգամ գին վճարելու դիրքին վրայ կը գտնուի։

Ռուս-թրքական մերձեցումները կամ ռուս-ամերիկեան միջպետական շահերու համընկնումը այսօր կþոտնակոխեն հայկական իրաւունքները։ Եւ այստեղ չկայ տարանջատում հայաստանեան եւ սփիւռքեան հատուածներուն։ Որքան սփիւռքահայուն տեսիլքները մթագնող արձանագրութիւններ են ստորագրուածները, նոյնքան Հայաստանի անվտանգութեան սպառնացող հիմնադրոյթներ։ Եւրոպայէն պէտք է պահանջել առանց թրքական նախապայմաններուն տեղի տալու պարտադրել Թուրքիոյ, որ բանայ ցամաքամասի վերջին փակ սահմանը։ Ռուսիան եւ Միացեալ Նահանգները եթէ բաց սահման կ՛þուզեն շրջանին մէջ ուժանիւթի թէ առեւտուրի այլընտրանքային ուղիներ ձեւաւորելու համար, դիմացը հայկական իրաւունքները սակարկութեան սեղանին վրայ դնելու քայլերու պէտք չէ դիմեն։ Եւ անշուշտ հայկական կողմը պիտի գիտակցի այլեւս, որ կրաւորական վիճակի մէջ բոլորին շահերը գոհացնելու հարկադրանքին տակ ինքզինք պէտք չէ դնէ, այլ պահանջէ նախապայմաններու ջնջումը, սպառնայ մերժել վաւերացումը եւ ներկայ տեսքին մէջ չընդունի շարունակել հայ-թուրք յարաբերութիւններու գործընթացը։

Բողոքի գործողութիւնները պէտք է ստանան համընդհանուր տարողութիւն եւ բազմամակարդակ դրսեւորումներ։ Աշխարհաքաղաքական կեդրոններու պատրադրած նորագոյն այս խաղը պէտք չէ ընթանայ միայն հայութեան հաշւոյն։ Այստեղ կայ հիմնականին մէջ նոյն այդ աշխարհաքաղաքական ուժերուն ձեւաւորած միջազգային հանրութեան ճշդած նորմերը կոպիտ ձեւով խախտող կողմ, շրջափակող, ժխտող, նախապայմանի լեզուով խօսող պետութիւն, որ կը յաւակնի ժառանգորդը ըլլալ Օսմանեան պետութեան եւ իր տեսակին մէջ վերականգնել կայսրութիւնը նորովի մեթոտներով։ Կը խօսինք ուրեմն ցեղասպանութիւն իրականացուցած պետութեան մը այսօրուան ժառանգորդին մասին, որ միեւնոյն կայսրութեան նորովի վերականգնումը կþըմբռնէ իբրեւ ցեղասպանութիւնը ժխտող, շրջափակող, գործընթացները նախապայմանաւորող կողմ։

«Մենք պատմութիւն չենք գրեր, այլ պատմութիւն կը կերտենք», կը յոխորտար Թուրքիոյ թիւ մէկ ղեկավարը։ Պատմութիւն գրել-կերտելէն առաջ Թուրքիոյ նախագահը պէտք է գիտնայ պատմութիւնը ճիշդ կարդալ, այնտեղ տեսնելու համար, որ ո՛վ որո՛ւ դէմ ցեղասպանութիւն իրականացուցած է։ Պատմութիւն ժխտելով պատմութիւն կերտելը առնուազն պատմութեան հասկացողութեան նկատմամբ կատարեալ անգրագիտութիւն է եւ բացարձակ անհեթեթութիւն։

Սակայն գրել-կարդալու եւ կերտելու պատմութեան այս դասերուն առընթեր թրքական պետութիւնը առաւելներ ձեռք ձգելու վրայ է պատմութիւն ուսումնասիրելու առումով, այն ալ համատեղ՝ հայկական կողմին հետ։ Տակաւին՝ երրորդ կողմի մասնագէտներ ալ հրաւիրելով։ Այս բոլորը տեղի կþունենան գերպետութիւններու ներկայացուցիչներու մղումով, թրքական նախապայմանով եւ պաշտօնական Երեւանին ընդառաջումով։ Բոլորի՛ն անխտիր ըսելիք ունինք իբրեւ հայկական կողմ։ Իբրեւ պետութիւն, իբրեւ հասարակութիւն. մանաւանդ իբրեւ թէ՛ Հայաստան եւ թէ՛ սփիիւռք։

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ - ԵՐԵՒԱՆԻ ԶԱՆԳՈՒԱԾԱՅԻՆ ՄԵՐԺՈՒՄԸ ՏԱՊԱԼԵՑ ԹՐՔԱԿԱՆ ԾՐԱԳԻՐԸ

Երէկ Երեւանի փողոցներուն թէ Ծիծեռնակաբերդի շրջակայքը հաւաքուած եւ այնտեղէն դէպի նախագահական նստավայր երթին մասնակցած զանգուածային երեւոյթը համոզեց, որ հայ-թուրք յարաբերութիւններու կարգաւորման նորագոյն զարգացումներուն առնչութեամբ անջրպետ գոյութիւն չունի Հայաստանի եւ Սփիւռքի միջեւ։

Դաշնակցութեան Հայաստանի կազմակերպութեան առաջնորդութեամբ հայրենական 12 կուսակցութիւններու միաւորումն ու համախմբումը՝ պահանջատիրական այս շարժումին, նկատառելիօրէն նոր զսպանակում կու տան թրքական նախապայմանային քաղաքականութիւնը մերժող համաժողովրդային պայքարին։ Հայրենիքի թէ Սփիւռքի մէջ ընդդիմադրական գաղափարական շարժումին մասնակիցներուն զարկերակները կը տրոփեն միեւնոյն կշռոյթով։ Կարգախօսներուն խորքայնութիւնը, երթին մասնակիցներուն կարգապահութիւնը, արտասանուած խօսքերուն նպատակաուղղուածութիւնը աւելի քան համոզեցին իրադրութիւններուն հետեւողը, որ Հայաստանի իշխանութիւնները գործ ունին հայրենիքի քաղաքական դաշտին մէջ նուաճուած ընդդիմադրական նոր որակի մը հետ, գաղափարականօրէն ամուր համահայկական շարժումի մը հետ։

Օրինականութեան սահմաններուն մէջ տողանցած վաթսուն հազարնոց զանգուածային երեւոյթը չէզոքացուց այսօրուան ստորագրուելիք փաստաթուղթին ունենալիք հետեւանքներուն ազդեցիկութիւնը։ Հայրենի այս համրանքը բազմապատկուելու եւ ահագնանալու բոլոր նախադրեալներն ու համոզիչ տուեալները կը պարփակէ իր նուաճած երեւոյթին մէջ ու կ'ամրագրէ, որ զիջումնային որեւէ քայլ հայկական կողմէն, թրքական նախապայմաններուն ենթարկուելու նուազագոյն տրամադրութիւն դատապարտուած է ի սպառ չէզոքացուելու որքան ալ միջազգային հովանաւորութիւն վայելէ անիկա՝ եւ որքան ալ միջազգային իրաւունքի սահմաններուն մէջ վաւերականացման ուժ ստացած ըլլայ։

Այս փաստաթուղթերու իրականացումը ճիշդ է որ միջպետական մակարդակներով կ'իրականացուի, այսուհանդերձ, ի վերջոյ կը վերաբերի ժողովուրդներուն։ Եթէ պետութիւնը գործեց իր սեփական ժողովուրդի կամքին հակառակ, համաձայնութիւնները, զիջումները կը մնան փաստաթուղթի էջերուն վրայ եթէ նոյնիսկ ստորագրուին, եթէ նոյնիսկ վաւերացուին։

Երեւանի եւ Ծիծեռնակաբերդի երեւոյթները երէկ տապալեցին նախապայմաններուն ենթարկուելու ընթացքը։ Գլխիվայր շրջեցին թրքական կանոնները, Սփիւռքը Հայաստանին եւ Հայաստանը Սփիւռքին հակադրելու քաղաքական ծրագրին բոլոր դրոյթները։ Դաշնակցութիւնն ու միաւորուած կուսակցութիւնները քանդեցին խաբէութեան այն պատը, որուն երկու կողմերը կը փորձուէր ցոյց տալ հայութեան իւրաքանչիւր հատուածը։

Միակամ է հայութիւնը այս հարցով թէ՛ Հայաստանի եւ թէ՛ Սփիւռքի մէջ։ Ճիշդ չէ ապակողմնորոշել ներկայացուածութեան եւ այս հարցին մէջ տեսակէտներու գերակշռուածութեան հանգամանքներուն իրականութիւնը։ Նման պարագաներու մարդահամարով կամ հանրաքուէով չի ճշդուիր ժողովուրդին կամքը։ Ժողովուրդը ինչպէս Սփիւռքի այնպէս ալ Հայաստանի մէջ համախումբ երթով, բողոքի գործողութիւններով եւ տակաւ ծաւալող գաղափարական շարժումով ինքզինք կը դրսեւորէ եւ իր կամքը կþարտայայտէ։ Այդպէս ալ եղաւ թէ՛ Սփիւռքի մէջ, եւ թէ՛ հայրենիքի։

Թուրքիոյ նախագահը կոչ կ'ընէր հայրենի իշխանութիւններուն՝ ձերբազատելու Սփիւռքէն։ Ի տես հայրենական զանգուածային ինքնապարտադրանքին Թուրքիոյ ղեկավարը այժմ պէտք է կոչ ընէ մեր իշխանութիւններուն՝ ձերբազատելու նաեւ հայրենի սեփական ժողովուրդէն...։

Շրջուած են թրքական խաղին կանոնները։ Տապալած է Հայաստանն ու Սփիւռքը իրար հակադրելու թրքական քաղաքականութեան ծրագիրը։ Հայաստանն ու Սփիւռքը միաւորուած են այս պահանջատիրական շարժումով։ Ընդարձակենք պայքարը, թափ տանք ու զօրակցինք անոր։ Ի տես այս նոր իրականութեան, գործընթացին սատարողները պէտք է ետ դառնան իրենց կեցուածքէն, պահանջատիրական ընդհանուր խօսքեր արտասանողները քաղաքական բնոյթ տան իրենց խօսքերուն եւ յայտարարեն տուեալ պահու պահանջը՝ դէմ ըլլալ արձանագրութիւններուն եւ նախագահին կոչ ընել՝ կասեցնելու գործընթացը իր ներկայ տեսքին մէջ։

Շարժումը երէկ Երեւանի փողոցներուն վրայ հաստատագրեց իր համահայկականութիւնը։ Փարատած են մտահոգութիւնները։ Հայաստանն ու Սփիւռքը միասին պայքարի երկար ճանապարհին վճռակամօրէն տրամադրուած են չենթարկուելու թրքական նախապայմաններուն։ Երեւանի զանգուածային մերժումը տապալեց թրքական ծրագիրը։

ՄԻ՛ ՍՏՈՐԱԳՐԷՔ, ՊԱՐՈ՛Ն ՆԱԽԱԳԱՀ

Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահը այսօր կը ժամանէ Լիբանան՝ համահայկական ուղեւորութեան նախավերջին հանգրուանը։ Օրեր կը բաժնեն մեզ արձանագրութիւններու Հայաստան-Զուիցերիա-Թուրքիա համատեղ ստորագրութիւններէն։ Միջինարեւելեան երկիրներու ազգային հասարակական կազմակերպութիւններու ներկայացուցիչները հրաւիրուած են լսելու նախագահին զեկուցումը, հարցումներ ուղղելու, տեսակէտներ տալու, մտահոգութիւններ, վերապահութիւններ փոխանցելու, ընդդիմութիւն յայտնելու։

Այցելութիւնը ներհայկական քննարկումի ծիրէն անդին՝ կ'ընկալուի իբրեւ պատասխան-քայլ ուղղուած Թուրքիոյ, որ յատուկ նախարարութեան յառաջացումով կոչ կ'ուղղէ պաշտօնական Երեւանին ձերբազատելու սփիւռքի ազդեցութիւններէն։ Թուրքիոյ հակասփիւռք քաղաքականութեան վերջին դրսեւորումն է այս մէկը՝ արտայայտուած Թուրքիոյ վարչապետին կողմէ, որ պարզ կը դարձնէ Հայաստանն ու սփիւռքը իրարմէ անջատելու, իրար դէմ լարելու թրքական մտադրութիւնը։

Այս գաղութը լաւ կը յիշէ նախագահին այդ օրերուն իբրեւ պաշտպանութեան նախարար այցելութիւնը Լիբանան։ Պաշտպանութեան նախարարին այս գաղութը ունեցաւ համապատասխան վերաբերում՝ իբրեւ Ղարաբաղի ազատամարտին մէջ հիմնական դերակատարութիւն ունեցած գործիչի։

Այս գաղութի իւրայատկութիւններուն ծանօթ է նախագահը։ Հայաստանամերձ այս շրջաններն ու յատկապէս լիբանանահայ գաղութը տուած է իր առաւելագոյնը։ Թող ներուի մեզի ըսել, առանց գերակայութեան բարդոյթի եւ առանց նսեմացնելու սփիւռքեան որեւէ այլ գաղութ, որ լիբանանահայութիւնը Թուրքիոյ կողմէ հայութեան դէմ յայտարարուած պայքարին մէջ գտնուած է ինքնապաշտպանութեան առաջին դիրքերուն վրայ՝ պայքարի զանազան ոլորտներուն մէջ՝ ցուցակա՛ն, քարոզչակա՛ն, զինեա՛լ։ Այս գաղութին պատկանող երիտասարդներու լաւագոյն փաղանգները իրենց արեան գնով արգելք հանդիսացած են, որ Ցեղասպանութեան իրողութիւնը որեւէ ձեւով խնդրոյ առարկայ չդարձնեն ցեղասպան պետութեան ժառանգորդները։ Իրենց նահատակութեամբ ճարճատած են լռութեան պատը, իրենց ողջակիզումով թշնամիին պարտադրած են հաշուի նստիլ հայութեան իրաւունքներուն հետ։

Այս գաղութի մէջ ծաղկած, զարգացած, բարգաւաճած գիրը, գրականութիւնը, կրթութիւնը, մշակոյթը, մամուլը եւ անոնց ետին կանգնած քաղաքական ուժերը, կուսակցութիւնները, միութիւններն ու յարանուանութիւնները ահաւասիկ ինը տասնամեակէ ի վեր անհպելի կը պահեն հայութեան պատմութեան իրաւունքներէ մազաչափ չզիջելու դաստիարակութիւնը, կազմաւորումը, աշխատանքի գաղափարախօսութիւնը։ Պահելու տեսիլքը, սերունդներու պահանջատիրութիւնը, Արեւմտահայաստանի երազը, բոլորիս մեծ երազը։ Տեսլականը, որ տարածքային ամբողջականութիւն ճանչցող որեւէ երկկողմ պայմանագիրով պէտք չէ մթագնի գալիք սերունդներու հաշուոյն։

Այսօր նոյն այդ հաստատութիւնները , կազմակերպութիւնները, ազգային, կուսակցական, յարանուանական բոլոր պատասխանատուներն ու գաղութի հայորդիները կը գիտակցին, որ բոլորիս աշխատանքներուն, գուրգուրանքին եւ տարբեր բնագաւառներու ներդրումային աշխատանքներուն կիզակէտը մեր այսօրուան վերանկախ Հայաստանն է իր նախագահութեամբ, կառավարութեամբ, խորհրդարանով, բանակով եւ ժողովուրդով։ Որ՝ մեր հայրենիքը պէտք է ապրի, գոյատեւէ, զարգանայ ու բարգաւաճի, որպէսզի ապահովուի հայութեան եւ հայրենիքին շարունակականութիւնը, զարգացումը։ Կը գիտակցի, որ ազատագրուած Արցախը հայութեան ազատագրութեան պայքարին առաջին հանգրուանն է, որուն պէտք է հետեւին հայութեան բռնագրաւուած հողերու ազատագրումները։ Այս գաղութն է, որուն երիտասարդ ներկայացուցիչները յաւելեալ փայլք տուին սփիւռքեան կարեւոր այս միջավայրին՝ հանգչելով Եռաբլուրի հողին մէջ հայրենիքի իրենց հազարաւոր զինակիցներու կողքին։

Այս գաղութը, պարո՛ն նախագահ, բաւարար ներուժ ամբարած է՝ մասնակցելով հայութեան դէմ պարտադրուած բազմաճակատ պայքարին։ Եւ պատահական չէ, որ այս գաղութին հայկական մարտունակ ներուժը մղձաւանջն է թրքական պետութեան, որ եթէ երէկ կը սպաննէր, կþառեւանգէր մեր ազգային-քաղաքական գործիչները, այսօր թրքական սփիւռքի նախարարութեան համապատասխան բաժանմունքներով քարոզչաքաղաքական եւ տեղակատուական պատերազմ կը տանի այս միջավայրին մէջ։

Լիբանանահայութիւնը միասնական շարքերով ցուցական քայլերու կը դիմէ վերայայտարարելու համար, որ Թուրքիոյ կողմէ մեր հայրենիքին անվտանգութեան եւ ամբողջ հայութեան լինելութեան սպառնացող այսօրուան ճնշումներուն տեղի չի տար եւ պայքարը կը շարունակէ միեւնոյն անտեղիտալիութեամբ, միեւնոյն համոզումով, միեւնոյն հաւատքով։
Այս գաղութը ամբարած է համապատասխան ներուժ եւ ունի անհրաժեշտ պատրաստուածութիւնը։ Վստահեցէ՛ք, պարո՛ն նախագահ, մեր գաղութի ներուժին։ Ընկալեցէ՛ք այս ներուժը իբրեւ յենարան մեր հայրենի պետութեան դիրքերը զօրացնելու։ Մերժեցէ՛ք թրքական ճնշումները եւ մի՛ ստորագրէք արձանագրութիւնները։

ԿԸ ՄԵՐԺԵ’ՆՔ ԱԿԱՆՈՒԱԾ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ

Լիբանանահայութիւնը իր կեցուածքը արտայայտեց Հայաստան-Թուրքիա նախաստորագրուած արձանագրութիւններուն նկատմամբ: Այն ինչ որ արձանագրուեցաւ երէկ Պուրճ Համուտի հրապարակին վրայ մտածելու տեղի կու տայ տարբեր ուղղութիւններու վրայ:

Նախ, Հայաստանի իշխանութիւններուն՝ ընկալելու համար ժողովրդային այն բուռն մերժումին տարողութիւնը արձանագրութիւններուն մէջ տեղաւորուած թրքական թաքուն նախապայմաններուն: Ցեղասպանութեան իրողութեան քննարկելիութեան բացարձակ անընդունելիութիւնը. ամէն գնով չճանչնալու եւ չնուիրականացնելու Թուրքիոյ հողային ամբողջականութիւնը: Անսակարկելի պահելու՝ արցախեան աշխարհի հայապատկանելիութիւնը:

Լիբանանահայութիւնը հերթական անգամ իր հաւաքական կեցուածքը օրինակելի կարգապահութեամբ, կուռ շարքերով, յստակ պատգամներով կը փոխանցէ առնչուած կողմերուն: Եթէ պատգամը հայրենի իշխանութիւններուն ուղղուած է չներքաշուելու թրքական խաղին մէջ, ապա ուղղուած է նաեւ Թուրքիոյ՝ փոխանցելու համար, որ հայ ժողովուրդը եւ այս պարագային լիբանանահայ գաղութը կը մերժէ իր ճշդած խաղի կանոնները, արձանագրութիւններուն մէջ քողարկուած ձեւով իր տեղադրած նախապայմանները:

Բայց նաեւ՝ միջնորդ Զուիցերիոյ եւ անոր ճամբով միջազգային ընտանիքին, որ նման հովանաւորուած նախապայմանաւորուածութեան բնագիրներ չեն կրնար շրջանցել ժողովուրդներու պատմական իրաւունքները, չեն կրնար քննարկելի նիւթի վերածել պատմական փաստացի իրողութիւնները:

Միջազգային ընտանիքը, նախքան որեւէ նախաստորագրութիւն կամ համապատասխան փաստաթուղթ ձեւակերպելու աշխատանքի ձեռնարկելը, թրքական կողմէն իրականացուելիք քայլերու պահանջ պիտի արծարծէր: Վերջ տալու ժխտողականութեան, վերջ տալու ապաշրջափակման, վերջ տալու Ղարաբաղի հարցին մէջ միակողմանի միջամտութիւններուն:Լիբանանահայութիւնը երէկ ահազանգեց, որ այս արձանագրութիւններուն ստորագրութիւնն ու վաւերացումը ոչ միայն կը հարուածեն սփիւռքահայութեան քաղաքական աշխատանքները, այլեւ կը սպառնան մեր երկրի ու պետութեան անվտանգութեան: Այնտեղ տիրական են թրքական նախապայմանները, որոնք ուղղուած են ամբողջ հայութեան դէմ: Այս արձանագրութիւններուն պարտադրանքով Թուրքիան կը հետապնդէ նաեւ հիմնական այլ նպատակ՝ պառակտել հայկական դաշտը:

Լիբանանահայութիւնը իբրեւ գիտակից ու կազմակերպ հաւաքականութիւն յաջողեցաւ սահմանազատել քաղաքական ընդդիմութիւնը ամբոխային հակազդեցութիւններէն: Մերժե’ց թրքական նախապայմանները եւ կոչ ուղղեց հայրենի իշխանութիւններուն չստորագրելու ականուած փաստաթուղթերը:Այս գաղութը պահանջատիրական պայքարին մէջ տուած է իր առաւելագոյնը՝ մարդուժ, տնտեսուժ, նահատակներ:

Բարոյական իրաւունքը ունի պահանջելու մերժո’ւմը ականուած փաստաթուղթերուն: Գիտակցելով, որ մեծ ականը այս բոլորին շարքին թրքական կողմէն զետեղուած է հայկական դաշտին մէջ՝ պառակտելու համար հայութիւնը: Փաստաթուղթերուն պարփակած նախապայմաններուն դէմ յայտարարուած պայքարին վճռակամութեան համապատասխան տարողութեամբ գերզգօնութիւն ցոյց կու տայ այս գաղութը բացառելու համար հայկական կողմին մէջ թրքական պետութեան հետապնդած որեւէ ճեղքի յառաջացումը: Քննարկումները, բողոքի գործողութիւնները, ականուած արձանագրութիւններուն դէմ շղթայազերծուած ընդդիմութիւնը միայն ու միայն կը նպատակադրեն հայրենիքի, պետութեան եւ համայն հայութեան շահերը: Այս բոլոր միջոցառումները կը միտին շրջել թրքական կողմին պարտադրած խաղի կանոնները եւ բացառել միեւնոյն Թուրքիոյ հայկական կողմին համար առաջադրած պառակտումի որեւէ հաւանականութիւն:

Լիբանանահայութիւնը երէկ Պուրճ Համուտի հրապարակին վրայ ամրագրեց պահանջատիրական այս սկզբունքները:

ԿԸ ՀԱՍՆԻ՛ՆՔ ԱՐԴԻՒՆՔԻ

Քովի սիւնակներով կը հրատարակենք «Նահար» թերթի նշանաւոր յօդուածագիրներէն իբրեւ տնտեսագէտ հանրածանօթ անուն Մըրուան Իսքանտարի նամակէն հատուածներ, ուղղուած «Ազդակ»ի խմբագրութեան։ Նամակին բովանդակութիւնը բարացուցական է եւ չի կարօտիր յաւելեալ մեկնաբանութեան։

Այստեղ նախ յիշեցման կարգով նշենք Մըրուան Իսքանտարի 13 սեպտեմբերի յօդուածին յառաջացուցած հակազդեցութեան ալիքին հանգրուանները։ «Ազդակ»ի խմբագրութիւնը կը փութար յօդուածին խնդրայարոյց բաժինը յաջորդ օրը լուսարձակի տակ առնել եւ ընդգծել բողոք արձանագրելու անհրաժեշտութիւնը։ «Ազդակ»ի խմբագրականին արաբերէն թարգմանութիւնը կը տեղադրուէր անմիջապէս «Ազդակ»ի արաբերէն կայքէջին վրայ եւ կը յղուէր «Նահար»ի խմբագրութիւն։ Կը հետեւէին Միջին Արեւելքի Հայ Դատի գրասենեակի, հայկական երեսփոխանական պլոքի, լիբանանահայ երեք օրաթերթերու եւ Լիբանանի մէջ Հայաստանի հանրապետութեան դեսպանութեան ընդվզումը փոխանցող գրութիւնները։Մինչ, «Ազդակ-ֆէյսպուք»ի երիտասարդներէ բաղկացած խումբն ու «Ազդակ-պլոկ»ի մասնակիցները այս առումով կը ցուցաբերէին արտակարգ գերաշխուժութիւն։Ժողովրդայնացնելու համար բողոքի շարժումը «Ազդակ» կը նախաձեռնէր բողոքի ելեկտրոնային արշաւի մը։ Բողոքի արշաւին կը միանային Միացեալ նահանգներու եւ Ուրուկուէյի մեր պաշտօնակիցները։ Բողոքի արաբատառ բնագիրին տակ այս ձեւով կը ստորագրէին հազարաւոր հայեր, որոնք կը մերժէին իսլամ ազրպէյճանցիներու ջարդարար նկատուիլ։

Մըրուան Իսքանտար կամայ-ակամայ պէտք չէ ներքաշուեր թուրքեւազրպէյճանական ապատեղակատուութեան։ Ապատեղակատուութեան դէմ մեր սանձազերծած հակազդեցութիւնը յօդուածագիրին եւ թերթին ճամբով նախզգուշացում մըն էր լիբանանեան լրատուադաշտին, որ մէկէ աւելի օրինակներ տուած էր արդէն նման ապալրատուական քաղաքականութիւններու թակարդը իյնալու։ Լիբանանեան զանգուածային լրատուամիջոցները պէտք է ցուցաբերեն գերզգօնութիւն թրքական պետական եւ ոչ պետական շրջանակներէ շրջանառութեան մէջ դրուած որեւէ լրատուութեան տեղ տալու եւ զայն մեկնաբանելու իրենց լրատուական աշխատանքներուն մէջ։ Լիբանանեան լրագրողական շրջանակներուն համար նման վերապահութիւն, վերստուգում եւ հաւաստիութեան ճշդում՝ թուրքեւազրպէյճձանական լրատուութիւններու լուսաբանման աշխատանքներուն մէջ պէտք է վերածուի օրինաչափ գործի կշռոյթի։

Իմանալով, որ «Նահար»ի աշխատակիցը կը նախապատրաստուի գրութեամբ մը հանդէս գալու մեր մամուլի էջերուն, «Ազդակ» դադրեցուց բողոքի ելեկտրոնային արշաւը։ Անրդադարձումը արդէն կը հաստատէր, որ բողոքի շարժումը յանգած էր արդիւնքի։ Թիրախը այս բոլոր աշխատանքներուն թուրքեւազրպէյճանական ապատեղակատուութեան բաժանմունքն է։ Եղածը զգուշացումի կոչ է լիբանանցի լրագրողներուն, քաղաքական մեկնաբաններուն, թերթի պատասխանատուներուն՝ չներքաշուելու միջպետական համակարգուած այս քարոզչաքաղաքականութեան։

Երեւոյթներն ու նախադրեալները այս դաշտին մէջ արձանագրուող՝ մտածել կու տան, որ հայկական տեղեկատուական կողմը պէտք է հետզհետէ ձեւաւորէ հակա-ապատեղեկատուական բաժանմունք, վայրկեանը վայրկեանին հետեւելու համար թուրքեւազրպէյճանական յերիւրանքային լրատուարշաւին։ Լիբանանեան թէ առ հասարակ միջազգային մամուլին մէջ հակահայաստանեան կամ առ հասարակ հակահայ որեւէ լրատուակեղծիք պէտք է արժանանայ համապատասխան արձագանգի։ Որեւէ բացթողում հայկական կողմէ առաւելներ պիտի շնորհէ թուրքեւազրպէյճանական միացեալ կողմին ճշդած կաննոներով կառավարուող խաղին։

Անգամ մը եւս կը վերաշեշտուի հայաստանեան եւ սփիւռքահայ լրատուամիջոցներու համակարգաւորուած աշխատելաոճի որդեգրման անյետաձգելիութիւնը։ Այլապէս, հայկական կողմը եւս ունի աշխարհատարած լրատուադաշտ, համապատասխան մարդուժ, եւ նման հակահայ քաղաքականութեան հերթական դրսեւորումին հակազդելու պատրաստուածութիւն։Այդ փաստեցին Լիբանանահայ թերթերը, գրասենեակները, հաստատութիւնները, քաղաքական գործիչները եւ բողոքագիրին տակ ստորագրող իւրաքանչիւր պահանջատէր հայը։

Կը հասնինք արդիւնքի.մանաւանդ երբ միասին աշխատինք։

ԱՊԱՏԵՂԵԿԱՏՈՒՈՒԹԵԱՆ ԱԼԻՔԸ ԿԸ ՀԱՐՈՒԱԾԷ ԼԻԲԱՆԱՆԵԱՆ ԼՐԱՏՈՒԱԴԱՇՏԸ

Լիբանանեան մամուլի կարգ մը ներկայացուցիչներ եւս ներքաշուած են թուրքեւազրպէյճանական ապատեղեկատուութեան ծուղակին։ Զարմանալի չէ, որովհետեւ համաշխարհային մամուլի հռչակ նուաճած լրատուամիջոցներ, երբ կամայ-ակամայ ազրպէյճանական յերիւրանքներուն տեղ կու տան, ապալրատուութիւնները համացանցային շրջանառութեամբ կը հասնին ամէն տեղ ամէն տեսակ տեղեկատուամիջոցի։

Առաջին ցնցիչ ապատեղակատուութիւնը կը վերաբերէր ազատագրուած տարածքներէն հայկական զօրքերու հեռանալուն։ Թուրքիայէն եւ Ազրպէյճանէն մեկնարկած լուրը կը հաստատէր, որ հայկական կողմը համաձայնութիւն տուած է արդէն ազատագրուած եօթը տարածքներէն հայկական ուժերը հեռացնելու պահանջին։ Չհանդիպեցանք հակառակը պնդող, սուտը հերքող տեղեկութեան։ Պարզ է, որ առաջին վայրկեանէն իսկ յայտնի էր լրատուուութեան կեղծ ըլլալը, այսուհանդերձ հակափաստարկի յապաղումը նպաստեց լուրի տարածման։ Մանաւանդ՝ որ լուրը անմիջականօրէն կը յաջորդէր 31 օգոստոսին նախաստորագրուած հայ-թրքական արձանագրութիւններու հրապարակումներուն։Երկրորդը. միւենոյն տարողութիւնը ստացած եւ գրեթէ միեւնոյն տարածումը ապահոված այլ ապատեղակատուութիւն մը կու գար բազմելու լիբանանեան լրատուադաշտին մէջ։ Ազրպէյճանական համապատասխան ծառայութիւնները հայ-վրացական սահմանին միջ-վրացական հրացանաձգութիւններու զոհ գացած հինգ վրացի զինուորներու դիակներու լուսանկարներուն ընկերակցուցած էին լրատուութիւն մը, ըստ որուն Աղտամի ուղղութեամբ հայկական զօրքերը յարձակում գործած էին դէպի ազրպէյճանական տարածք եւ ստացած էին հակահարուած։ Հայկական այս «յայրձակում»ը խլած էր 5 զինուորներու կեանքը։

Միջազգայինէն շրջանային եւ շրջանայինէն տեղական (լիբանանեան) մամուլի ներկայացուցիչ չէր մնացած, որ չարձագանգէ լուրին։ Մէկ օր ետք հրապարակուած Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան պաշտպանութեան նախարարութեան հաղորդագրութիւնը բաւարար չէր հերքելու ապատեղակատուական գործողութիւնը։Եթէ առաջինի պարագային կը յառաջացուէր այն խաբկանքը, որ Հայաստան-Թուրքիա արձանագրութիւնները չստորագրուած արդէն իսկ կայ տեղաշարժ, միաժամանակ ընդգծելով հայկական կողմին պարտուողականութիւնը, ապա երկրորդի պարագային կը փորձուէր ցուցադրուիլ ազրպէյճանական բանակին գերմարտունակութիւնը եւ հայկական կողմին յարձակողապաշտութիւնը։Երկուքի պարագային ալ սակայն ընտրուած ժամանակն ու ապատեղակատուութիւններու յաջորդականութեան տրամաբանութիւնը հետաքրքրական է։ Այսպիսով,Հայաստան-Թուրքիա նախաստորագրուած արձանագրութիւններուն, ուր իբրեւ թէ կը բացակայի Ղարաբաղի հիմնահարցը, ցոյց կը տրուի որ թրքական եւ ազրպէյճանական քաղաքականութիւններուն համար որեւէ նման բացառում չկայ։ Ղարաբաղը փոխկապակցուած է այս գործընթացներուն եւ հայ-թուրք յարաբերութիւններու որեւէ յառաջընթաց չ՛երեւար առանց ղարաբաղեան հարցի կարգաւորման ուղղութեամբ առնուած լուրջ քայլի։ Թուրքերը կը տարածեն լուր, որ հայկական զօրքերը պիտի քաշուին ազատագրուած տարածքներէն։ Ազրպէյճանցիներն ալ ռազմական գերակայութեան ապատեղակատուական փաստարկներ կը փորձեն արձանագրել։Մինչ այմ ապատեղեկատուական այս հարուածներուն համապատասխան հարուած չէ տուած հայկական կողմը։ Վիրթուալ ձեւով իբրեւ թէ կը յարձակին հայկական զօրքերը, վիրթուալ ձեւով կը հեռանան ազատագրուած տարածքներէն։ Թէկուզ վիրթուալ՝ պէտք է յայտարարուի որ Թուրքիան եւ Ազրպէյճանը նուազագոյն ըսելաձեւով իրականութեան չհմապատասխանող լուրեր կը տարածեն։

Բայց այսքանը ամբողջական չէ տակաւին։ Կիրակի օրուան լիբանանեան «Նահար»ը առաջին էջին վրայ կը փայլեցնէր Մըրուան Իսքանտարի մէկ «գլուխ-գործոց»ը։ Խօսելով քիչ մը ամէն ինչի մասին յօդուածագիրը սեւով ճերմակի վրայ կը գրէր, որ 1992ին հայերը Ղարաբաղի մէջ իրականցուցած են իրական ջարդ մը իսլամ ազրպէյճանցիներուն դէմ։

Մըրուան Իսքանտարի կովկասագիտութեան մակարդակը լուրջ հարցականի տակ առնելէ առաջ պէտք է մտածել, որ ի՞նչ զարգացումներու հետեւանք է այն, որ «Նահար»ի պէս առաջատար մը թոյլ կու տայ իր առաջին էջին վրայ նման հաստատում հրապարակելը։ Այս մէկը միայն Մըրուան Իսքանտարին հարցը չէ։ Ղարաբաղի հարցին կրօնական գունաւորում տալը, հայ-իսլամ հակադրութիւններ հրահրելու փորձ կատարելը եւ հայերը Ղարաբաղի մէջ ջարդարար յայտարարելը Մարուանին հարցէն աւելի «Նահար»ին հարցն է։

Իսկ եթէ իբրեւ հայկական կողմի թէ ՛ պետական եւ թէ՛ հասարակական շրջանակներու կողմէ տիրող լռութիւնն ու անտարբերութիւնը պիտի շարունակուի ամէն բանէ առաջ նաեւ՝ մե՛ր հարցը։

www.aztagarabic.comը կը գործէ արդէն

www.aztagarabic.comը կը գործէ արդէն իբրեւ առանձին կայքէջ։

Ան կոչուած է հասանելիդառնալու արաբական ակադեմական եւ լրատուական շրջանակներուն։ Շուտով կընախաձեռնուի ելեկտրոնային արշաւի՝ կայքէջի հասցէն ուղարկելու համարառաջադրուած կեդրոններուն, հաստատութիւններուն եւ անձնաւորութիւններուն։

Կայքէջի խմբագիրն է դոկտ. Նորա Արիսեան իսկ համակարգչային ծրագրաւորման եւձեւաւորման պատասխանատուն՝ ընկ. Ժիրայր Պէօճէքեան։

Բովանդակութեան վերաբերեալ ձեր առաջարկներն ու գրութիւնները կրնաք ղրկել դոկտ.Նորա Արիսեանին editor@aztagarabic.com

Իսկ կայքէջի վերաբերեալ որեւէ նկատողութիւն կամ առաջարկ՝ ընկ. Ժիրայր Պէօճէքեանին web@aztagarabic.com

Կայքէջը կը բոլորէ փորձառական շրջան մը.հետեւաբար հիմնովին նկատի կ՛առնուինկառուցողականութեամբ յատկանշուող որեւէ առաջարկ։

Կայքէջի ընդհանուր հասցէն էinfo@aztagarabic.com

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ.- ԱՄԵՆԱԱՌԱՋՆԱԿԱՐԳ ԵՒ ԱՄԵՆԱՀՐԱՏԱՊ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Հայ-թուրք յարաբերութիւններու թղթածրարին վերաբերող դիպաշարը արագ է։ Արտակարգօրէն արագ։ Միայն հետեւիլը՝ հայկական դաշտին մէջ այս օրերուն կատարուող յայտարարութիւններուն, արձագանգներուն, հիմնաւորումներուն եւ քննադատութիւններուն, միաժամանակ՝ թրքական իշխանութիւններու խուսանաւումներուն, ընդդիմութեան յարձակումներուն, ու տակաւին՝ աշխարհաքաղաքական ուժերու զօրակցութիւններուն, այս բոլորի մասին համաշխարհային մամուլէն մինչեւ թրքական եւ հայկական լրատուադաշտերու խայտաբղէտ կացութեան՝ ամբողջ աշխատակազմի մը լարուած աշխատանք կ'ենթադրէ։ Աշխատակազմ, որ միայն այս թղթածրարով պիտի զբաղի։ Հրապարակուած արձանագրութիւններուն կամ նախաստորագրութիւններուն իրաւաքաղաքական վերլուծումները վերապահենք այլ առիթի։ Լոյսին բերենք եւ արձանագրենք քանի մը անյետաձգելի ընդգծումներ։
Պարզ է, որ հակառակ նշուած ժամկէտներուն, թուացեալ պարտաւորեցնող կէտերուն, ներկայ փուլ մտնող գործընթացը երկարատեւ բանակցութիւններու, իր կարգին եւ իր տեսակին մէջ բանակցութիւններու վերասառեցումներու եւ ապասառեցումներու անվերջանալի նոր շղթայի մը սանձազերծումն է։ Այս վարքագիծը սակայն, ըստ էութեան թրքական կողմին ճշդած խաղի կանոններուն համաձայն է։ Հակառակ ժամկէտներուն Թուրքիան տակաւին առիթ ունի նախաստորագրութիւն-ստորագրութիւն-խորհրդարանի վաւերացում ընթացակարգին մէջ խաղալու, ձգձգելու, առկախելու, սառեցնելու եւ ի պահանջեալ հարկին ապասառեցնելու։

Եւ եթէ մէկ կողմէ կը մտածենք, որ այս գործընթացը որեւէ ձեւով գործնական արդիւնքներու չի յանգիր, ուրեմն վտանգաւոր հիմնադրոյթներու իրականացման վտանգ գոյութիւն չունի, ապա պէտք է մտածենք նաեւ, որ միեւնոյն այս բեմագրութիւնը լրիւ կը տեղաւորուի թրքական պետական վարքագիծի սահմաններուն մէջ եւ իբրեւ այդպիսին լիովին կը ծառայէ թրքական պետութեան կիրարկած քաղաքականութեան։ Առ երեւոյթ գետնի վրայ իրականացուող այս քաղաքականութիւնը խորքին մէջ ձեւափոխուած ծխածածկոյթ յառաջացնելու միեւնոյն ուղեգիծին տարբեր դրսեւորումն է պարզապէս։ Միջազգային ընտանիքին ցոյց տալն է, որ Թուրքիան կառքը տեղէն շարժելու կամք կը դրսեւորէ։Ճիշդ է, որ արձանագրութիւններուն մէջ չկայ ցեղասպանութեան ճանաչումի բառացի պահանջ. չկայ ղարաբաղեան հակամարտութեան նշում եւ չկայ Կարսի պայմանագիրի վերահաստատում։ Սակայն գոլորշիի տակ թաքնուած կայ՝ պատմական հարթութեամբ զբաղող ենթայանձնախումբ՝ ցեղասպանութեան փաստը խնդրոյ առարկայ դարձնող որոշում. կայ տարածքային ամբողջականութեան եւ սահմաններու անխախտելիութեան սկզբունքները յարգելու երկկողմ եւ բազմակողմ պարտաւորութիւններու ստանձնումի աքթին ետին լուռ ձեւով Կարսի պայմանագիրի վերընդունում (երկկողմ պարտաւորութիւն) եւ նաեւ իրաւական մեկնաբանութեան սպասող Արցախի հարցի նկատմամբ դիրքորոշման յստակացում (բազմակողմ պարտաւորութիւն՝ կապուած տարածքային ամբողջականութեան սկզբունքի յարգումին)։ 31 օգոստոսին արձանագրուած նախաստորագրութիւնները գործնականացման փուլի մասին կը խօսին վեց շաբթուան ժամկէտով։ Արդէն նկատուած է, որ վեց շաբաթը կ'աւարտի 13 հոկտեմբերին, որ Կարսի դաշնագրի ստորագրութեան օրն է…։

Մեկնաբանութիւնները արձանագրուած գործընթացին վերաբերեալ տրամագծօրէն հակոտնեայ են։ Իշխանական շրջանակը հայկական կողմին համար յառաջընթաց կը նկատէ արձանագրուածը, ընդդիմադիր շրջանակէն կը հնչէ «հայկական դիւանագիտութեան պարտութիւն»ը որակումները։ Մօտաւորապէս միեւնոյն բնութագրումը կարելի է տալ թրքական կողմին համար։ Մինչ, Ազրպէյճան հաւաստիքներ ստանալով հանդերձ չի կրնար պահել իր անհանգստութիւնը։

Արձանագրութիւններուն մէջ երեւցող շատ մը փակագիծեր տակաւին չեն բացուած։ Այդ բոլորին մասին առիթ կþըլլայ տակաւին գրելու։ Կարեւոր է սակայն, որ թրքական վարքագիծի հերթական դրսեւորումները չյաջողին ցնցել եւ պառակտել հայկական դաշտը։ Պարզ է, որ մտած ենք նոր փուլ։ Դժբախտաբար թրքական կողմի ճշդած խաղի կանոններով ընթացող նոր փուլ։ Ծայրայեղ զգօնութեան ցուցաբերումը աւելի քան հրամայական անհրաժեշտութիւն է։

Հրապարակային քննարկումները, ամէնէն թէժ բանավէճերը, ժողովրդավար հասկացողութիւններու հիմամբ հանրահաւաքները հանրային կարծիքի ձեւաւորման համար օրինաչափ միջոցառումներ են։ Կառուցողականութիւնն ու սխալը սրբագրելու միտումը պէտք է մնան շարժառիթն ու նպատակը հայրենիքն ու Սփիւռքը կլանելու կոչուած նոր փուլի բոլոր միջոցառումներուն։ Այս առումով բացասական էր հայրենի մամուլի գործիչներէն մէկուն մեկնարկած հանրային քննարկումի առաջին հարցումը՝ «Բայց պէտք է վերջապէս յստակեցնել՝ արդեօք Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումը եւ պահանջատիրութիւնը այսօր մեր պետութեան ամենաառաջնակարգ եւ ամենահրատապ խնդիրնե՞րն են»։

Թէ՛ ցեղասպանութեան ճանաչումը, թէ՛ Ղարաբաղի հիմնահարցը, թէ՛ պատմական իրաւունքներուն տէր կանգնիլը եւ թէ՛ պետականութեան ամրակայումը ոչ կարգախօսային, այլ՝ մեր համազգային անվտանգութեան հայեցակարգի հիմնադրոյթներէն բխող խնդիրներ են։ Բոլորիս համար՝ «ամենաառաջնակարգ եւ ամենահրատապ խնդիրներն են»։

ՏԵՍԱԿԷՏ - Ո՞ՒՐ Է ՍՓԻՒՌՔԻ ՀԱՅԵԱՑՔԸ

«Նիուզ Էյ. Էմ.»ը իբրեւ լրատուամիջոց հաւաստի աղբիւր է։ Տպաւորիչ արագութեամբ եւ առատութեամբ լրատուութիւնները կը տեղադրուին այս կայքէջին վրայ։ Կարելի է ըսել, որ կայքէջը կը յատկանշուի առարկայականութեամբ։

Գլխաւոր լուրերու բաժինը յատկացուած է լրատուական յօդուածաշարքի մը։ «Հայեացք Երեւանէն», «Հայեացք Ստեփանակերտէն» եւ «Հայեացք Մոսկուայէն»։ Թեման նախագահ Սարգսեանին Թուրքիա մեկնելու-չմեկնելու քննարկումներուն կը վերաբերի։ Եւ ինչպէս խորագիրները կը նախանշեն, իւրաքանչիւր մօտեցում կը կրէ տուեալ աշխարհագրական վայրին մէջ արձանագրուող քաղաքական զարգացումներուն ազդեցութիւնները։

Բազմահայեացքային են յօդուածաշարքին մէջ երեւցած մտածումները, վերլուծումները, գործընթացները ընկալելու եղանակները։ Այստեղ նպատակը այդ բոլորի համայնապատկերը ներկայացնելը չէ։ Յօդուածաշարքը կրնայ շարունակուիլ։ Այսուհանդերձ, հիմնական երկու դիտարկում պէտք է յանձնել հրապարակային քննարկումներու մասնակիցներուն դատողութեան։

Առաջինը այն է, որ մինչ Երեւանէն եւ Ստեփանակերտէն հնչած տեսակէտները բացառապէս կը վերաբերին հայկական ուժերու ներկայացուցիչներուն եւ պետական անձնաւորութիւններուն, Մոսկուայէն ներկայացուած տեսակէտները կը պատկանին «Ռուսիոյ ռազմավարական մշակոյթի հիմնադրամ»ի եւ «Ռազմագիտական ակադեմիա»ի փորձագէտներուն։ Ի հարկէ, Հայաստանի նախագահին Թուրքիա այցելելու-չայցելելու քննարկումներուն ոչ հայ քաղաքագէտներու տեսակէտները ներառելը վնասակար չէ։ Քաղաքագիտական բարձր պատրաստուածութեան տէր մարդոց մասնագիտական տեսակէտները ունենալը՝ զանոնք բաժնելով կամ չբաժնելով հանդերձ, օգտակար է քննարկումներուն համակողմանիութիւն ապահովելու տեսակէտէն։ Հարցը այս պարագային այն է, որ եթէ քննարկումը դուրս կու գայ ներհայկական պարունակի սահմաններէն, այլապէս ինչո՞ւ պէտք չէ յօդուածաշարքին աւելցնել «Հայեացք՝ Եւրոպայէն», «Հայեացք՝ Միացեալ Նահանգներէն»։

Չմոռնանք, որ հայ-թուրք յարաբերութիւններու ներկայ իրավիճակին զարկ տալը, սառեցնելը կամ վերաջերմացնելը որքան առնչակից է ռուս-թրքական յարաբերութիւններու ելեւէջներուն, նոյնքան համընթաց քայլեր կ'առնէ թուրք-ամերիկեան յարաբերութիւններուն հետ։ «Ճանապարհային քարտէս»ը չէր գծուեր եւ չէր ստորագրուեր առանց ամերիկեան ճնշումին։ Իսկ Եւրոպան եւ իր փորձագէտներու տեսակէտները աւելի քան անհրաժեշտ են այս պարագային՝ տրուած ըլլալով, որ հարցը իբրեւ խաղաքարտ կþօգտագործուի Եւրոպական Միութեան Թուրքիոյ անդամակցութեան նկրտումներուն դիմաց Թուրքիա-Եւրոպա պարանաձգութեան անվերջանալի քաշքշուքներուն մէջ։

Ասոնցմէ իւրաքանչիւրը յօդուածաշարքի տարբեր գլուխ կրնայ ըլլալ։ Պարզապէս պէտք է պահուի յօդուածաշարք ծաւալելու տրամաբանութիւնը։ Եթէ ոչ հայկական հայեացքներ պիտի ներառուին, Մոսկուան պէտք չէ բացառութիւն կազմէ։ Մոսկուայի նման այլ աշխարհաքաղաքական կեդրոններ կան, որոնք նոյնքան առնչակից են այս գործընթացներուն։

Երկրորդ դիտարկում.եթէ վերադառնանք ներհայկական պարունակին, ապա անմիջապէս կը նկատենք, որ բացակայ կողմ կայ այս հայեացքներու շարքին մէջ։ Նման թեմայի մը քննարկումը, «Հայեացք Երեւանից», «Հայեացք Ստեփանակերտից»ի կողքին պէտք է ներառած ըլլար «Հայեացք Սփիւռքից»ը։ Առանց Սփիւռքին, հրապարակային քննարկումի այս ներկայացումը պիտի մնայ հիմնովին թերի։ Հայ-թուրք յարաբերութիւններու թղթածրարը միայն Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետութիւններուն կապուած հարց չէ։ Համահայկական է իր բնոյթով, էութեամբ եւ տարողութեամբ։ Իսկ առանց Սփիւռքէն հնչած տեսակէտներուն ներառման որեւէ հասարակական-հրապարակային քննարկում թէ պաշտօնական բանակցութիւն այս հարթութեան վրայ չþարդիւնաւորուիր։ Անտեղի չէ ըսելը, որ հայ-թուրք յարաբերութիւններուն պէտք է պահանջել Սփիւռքի մասնակցութիւնը, ճիշդ այնպէս, ինչպէս կը պահանջուի պաշտօնական Ստեփանակերտին մասնակցութիւնը՝ արցախեան բանակցութիւններուն։

Պիտի գայ անշուշտ չարչրկուած հարցը։ Ո՞վ կը ներկայացնէ Սփիւռքը։ Ճիշդ նման պահերու համար է, որ Սփիւռքը պէտք է յաջողի յաղթահարել ամէ՛ն տեսակ արգելք՝ ինքզինք նոր կառուցակարգերով օժտելու եւ լիազօրուածութիւն ապահովելու։ Դասական-նոր սփիւռքները քաղաքական միաւորի վերածուելու խնդիր ունին անյետաձգելիօրէն։

Այս հիմնական բացթողումը սակայն, պատճառ պէտք չէ հանդիսանար, որ «Նիուզ Էյ. Էմ.»ը շրջանցէր սփիւռքեան հայեացքները եւ իր հրապարակային քննարկումներու շարքին չներառէր սփիւռքեան հասարակական կազմակերպութիւններ ներկայացնող գործիչներու տեսակէտները՝ նախագահին Թուրքիա մեկնելու կամ չմեկնելու մասին։

Ո՞ւր է Սփիւռքի հայեացքը։ Հարցումը «Նիուզ Էյ. Էմ.»ի ճամբով ուղղուած է նաեւ մեզի՝ սփիւռքահայերուս։

ՇԱՀԱՆ ԳԱՆՏԱՀԱՐԵԱՆ