«Նիուզ Էյ. Էմ.»ը իբրեւ լրատուամիջոց հաւաստի աղբիւր է։ Տպաւորիչ արագութեամբ եւ առատութեամբ լրատուութիւնները կը տեղադրուին այս կայքէջին վրայ։ Կարելի է ըսել, որ կայքէջը կը յատկանշուի առարկայականութեամբ։
Գլխաւոր լուրերու բաժինը յատկացուած է լրատուական յօդուածաշարքի մը։ «Հայեացք Երեւանէն», «Հայեացք Ստեփանակերտէն» եւ «Հայեացք Մոսկուայէն»։ Թեման նախագահ Սարգսեանին Թուրքիա մեկնելու-չմեկնելու քննարկումներուն կը վերաբերի։ Եւ ինչպէս խորագիրները կը նախանշեն, իւրաքանչիւր մօտեցում կը կրէ տուեալ աշխարհագրական վայրին մէջ արձանագրուող քաղաքական զարգացումներուն ազդեցութիւնները։
Բազմահայեացքային են յօդուածաշարքին մէջ երեւցած մտածումները, վերլուծումները, գործընթացները ընկալելու եղանակները։ Այստեղ նպատակը այդ բոլորի համայնապատկերը ներկայացնելը չէ։ Յօդուածաշարքը կրնայ շարունակուիլ։ Այսուհանդերձ, հիմնական երկու դիտարկում պէտք է յանձնել հրապարակային քննարկումներու մասնակիցներուն դատողութեան։
Առաջինը այն է, որ մինչ Երեւանէն եւ Ստեփանակերտէն հնչած տեսակէտները բացառապէս կը վերաբերին հայկական ուժերու ներկայացուցիչներուն եւ պետական անձնաւորութիւններուն, Մոսկուայէն ներկայացուած տեսակէտները կը պատկանին «Ռուսիոյ ռազմավարական մշակոյթի հիմնադրամ»ի եւ «Ռազմագիտական ակադեմիա»ի փորձագէտներուն։ Ի հարկէ, Հայաստանի նախագահին Թուրքիա այցելելու-չայցելելու քննարկումներուն ոչ հայ քաղաքագէտներու տեսակէտները ներառելը վնասակար չէ։ Քաղաքագիտական բարձր պատրաստուածութեան տէր մարդոց մասնագիտական տեսակէտները ունենալը՝ զանոնք բաժնելով կամ չբաժնելով հանդերձ, օգտակար է քննարկումներուն համակողմանիութիւն ապահովելու տեսակէտէն։ Հարցը այս պարագային այն է, որ եթէ քննարկումը դուրս կու գայ ներհայկական պարունակի սահմաններէն, այլապէս ինչո՞ւ պէտք չէ յօդուածաշարքին աւելցնել «Հայեացք՝ Եւրոպայէն», «Հայեացք՝ Միացեալ Նահանգներէն»։
Չմոռնանք, որ հայ-թուրք յարաբերութիւններու ներկայ իրավիճակին զարկ տալը, սառեցնելը կամ վերաջերմացնելը որքան առնչակից է ռուս-թրքական յարաբերութիւններու ելեւէջներուն, նոյնքան համընթաց քայլեր կ'առնէ թուրք-ամերիկեան յարաբերութիւններուն հետ։ «Ճանապարհային քարտէս»ը չէր գծուեր եւ չէր ստորագրուեր առանց ամերիկեան ճնշումին։ Իսկ Եւրոպան եւ իր փորձագէտներու տեսակէտները աւելի քան անհրաժեշտ են այս պարագային՝ տրուած ըլլալով, որ հարցը իբրեւ խաղաքարտ կþօգտագործուի Եւրոպական Միութեան Թուրքիոյ անդամակցութեան նկրտումներուն դիմաց Թուրքիա-Եւրոպա պարանաձգութեան անվերջանալի քաշքշուքներուն մէջ։
Ասոնցմէ իւրաքանչիւրը յօդուածաշարքի տարբեր գլուխ կրնայ ըլլալ։ Պարզապէս պէտք է պահուի յօդուածաշարք ծաւալելու տրամաբանութիւնը։ Եթէ ոչ հայկական հայեացքներ պիտի ներառուին, Մոսկուան պէտք չէ բացառութիւն կազմէ։ Մոսկուայի նման այլ աշխարհաքաղաքական կեդրոններ կան, որոնք նոյնքան առնչակից են այս գործընթացներուն։
Երկրորդ դիտարկում.եթէ վերադառնանք ներհայկական պարունակին, ապա անմիջապէս կը նկատենք, որ բացակայ կողմ կայ այս հայեացքներու շարքին մէջ։ Նման թեմայի մը քննարկումը, «Հայեացք Երեւանից», «Հայեացք Ստեփանակերտից»ի կողքին պէտք է ներառած ըլլար «Հայեացք Սփիւռքից»ը։ Առանց Սփիւռքին, հրապարակային քննարկումի այս ներկայացումը պիտի մնայ հիմնովին թերի։ Հայ-թուրք յարաբերութիւններու թղթածրարը միայն Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետութիւններուն կապուած հարց չէ։ Համահայկական է իր բնոյթով, էութեամբ եւ տարողութեամբ։ Իսկ առանց Սփիւռքէն հնչած տեսակէտներուն ներառման որեւէ հասարակական-հրապարակային քննարկում թէ պաշտօնական բանակցութիւն այս հարթութեան վրայ չþարդիւնաւորուիր։ Անտեղի չէ ըսելը, որ հայ-թուրք յարաբերութիւններուն պէտք է պահանջել Սփիւռքի մասնակցութիւնը, ճիշդ այնպէս, ինչպէս կը պահանջուի պաշտօնական Ստեփանակերտին մասնակցութիւնը՝ արցախեան բանակցութիւններուն։
Պիտի գայ անշուշտ չարչրկուած հարցը։ Ո՞վ կը ներկայացնէ Սփիւռքը։ Ճիշդ նման պահերու համար է, որ Սփիւռքը պէտք է յաջողի յաղթահարել ամէ՛ն տեսակ արգելք՝ ինքզինք նոր կառուցակարգերով օժտելու եւ լիազօրուածութիւն ապահովելու։ Դասական-նոր սփիւռքները քաղաքական միաւորի վերածուելու խնդիր ունին անյետաձգելիօրէն։
Այս հիմնական բացթողումը սակայն, պատճառ պէտք չէ հանդիսանար, որ «Նիուզ Էյ. Էմ.»ը շրջանցէր սփիւռքեան հայեացքները եւ իր հրապարակային քննարկումներու շարքին չներառէր սփիւռքեան հասարակական կազմակերպութիւններ ներկայացնող գործիչներու տեսակէտները՝ նախագահին Թուրքիա մեկնելու կամ չմեկնելու մասին։
Ո՞ւր է Սփիւռքի հայեացքը։ Հարցումը «Նիուզ Էյ. Էմ.»ի ճամբով ուղղուած է նաեւ մեզի՝ սփիւռքահայերուս։
Հաւանաբար դեռ կանուխ է յայտարարելու, որ Հայաստանի մէջ հոգեւոր յեղափոխութիւն մը իրականացած է եւ մարդիկ սկսած են աւելի ու աւելի փարիլ իրենց կրօնին եւ հաւատքին: Յամենայն դէպս, ակնյայտ է, որ Ս. Էջմիածինը թէ պետութիւնը, միասնաբար կ'աշխատին, որ հայ մարդը դառնայ իր եկեղեցիին, փարի անոր, յարգէ անոր աւանդութիւնները:
Ս. Էջմիածինը իր Գէորգեան պատմական ու Վազգէնեան նոր հոգեւոր ճեմարաններով, տարուէ-տարի աւելի մեծ թիւով քահանաներ ու վարդապետներ կը պատրաստէ ու կը լծէ հովուական աշխատանքի, կը վերանորոգէ հին եւ կը կառուցէ նոր եկեղեցիներ, կրօնի ու կրօնական ծէսերու եւ խորհուրդներու իմաստը բացատրող յայտագիրներ կը սփռէ տպագիր եւ եթերային մամուլով՝ հովանաւորելով «Վէմ» ձայնասփիւռի եւ «Շողակաթ» պատկերասփիւռի կայանները: Պետութիւնը իր կարգին կը դիմէ որոշ քայլերու:
Նախ եւ առաջ, պետական բարձրագոյն պաշտօնեաները միշտ ներկայ են եկեղեցական կարեւոր տօներու պատարագներուն՝ Ս. Էջմիածնայ մէջ, եւ իրենց ներկայութեամբ անուղղակիօրէն կը քարոզեն կարեւորութիւնը Աստուծոյ տուն յաճախելու:
Պետութեան աջակցութիւնը եկեղեցիին նաեւ կը դիւրացնէ եկեղեցաշինական ծրագիրները, երբեմն՝ արտօնեալ հողայատկացումներու ճամբով, երբեմն ալ՝ ուղղակիօրէն նպաստելով պատմական նշանակութեամբ եկեղեցական կոթողներու վերանորոգման աշխատանքներուն: Շատ յատկանշական է նաեւ պետութեան առած քայլերէն մէկը՝ եկեղեցւոյ հինգ տաղաւարներուն յաջորդող երկուշաբթիները, որոնք Մեռելոցի օրերն են, ոչ աշխատանքային օր յայտարարելը՝ անուղղակիօրէն մղելով քաղաքացիները այդ օրը այցելելու իրենց հարազատներուն շիրիմները:
Ընդգծելով հանդերձ պետութեան կողմէ եկեղեցւոյ գործերուն չխառնուելու սկզբունքը (ի վերջոյ Հայաստան է՛ ու պէ՛տք է մնայ աշխարհիկ պետական համակարգով ղեկավարուող երկիր)՝ կարեւոր կը նկատենք Հայաստանի մէջ հոգեւոր վերածնունդի աշխուժացումը, իբրեւ ազգային մեր բարոյական սկզբունքներուն խորհրդային խաթարումները սրբագրելու միջոց:
«Տը Ուաշինկթըն Թայմզ»ի հրապարակած այս յօդուածին հիմնական պատգամը ընդգծելն է ռուսական ենթակայութենէն Հայաստանի դուրս գալու հնարաւորութիւնը։ Պարզ է տրամաբանութիւնը. Հայաստան պէտք է բարելաւէ իր յարաբերութիւնները Թուրքիոյ հետ. եւ երբ բացուի հայ-թրքական սահմանը, Հայաստան հնարաւորութիւն կ'ունենայ դէպի Սեւ ծովու եւ դէպի Միջերկրականի նաւահանգիստներուն հետ առեւտրական կապեր կազմակերպելու մատչելիութիւն ապահովել։ Տակաւին, Թուրքիոյ հետ իր սահմանի բացման պարագային, Հայաստան ՕԹԱՆ-ի եւ Եւրոպական Միութեան հետ համարկումի ճամբով ուժանիւթի առեւտուրի համար շատ կարեւոր կեդրոնի կրնայ վերածուիլ։
Քանի մը պարբերութեամբ ամերիկեան թերթի էջերուն կ'ուրուագծուի բոլորովին նոր Հայաստան մը, որ դէպի Սեւ ծով եւ դէպի Միջերկրական առեւտրական եռուզեռի կը ձեռնարկէ եւ կը դառնայ ուժանիւթի առեւտուրի տարանցիկ կարեւոր կեդրոն։ Շրջանային նման տարողութեամբ ուժի վերածուելու համար կը բաւէ, որ Հայաստան բարելաւէ իր յարաբերութիւնները Թուրքիոյ հետ եւ Թուրքիան բարելաւման քայլերուն դիմաց բանայ Հայաստանի հետ իր փակած սահմանը։
Ի՞նչ է գինը կտրուկ բարգաւաճում ապահովելու հրաւէր ստացող Հայաստանին այս բոլորը իրականացնելու համար։ Թէեւ ուղղակի չէ բանաձեւուած այս գինը, բայց պարզ է պատգամը. «Տը Ուաշինկթըն Թայմզ»ը իր ընթերցողներուն յիշեցուցած է, որ Հայ-թուրք յարաբերութիւնները խոչընդոտող հարցը Հայոց ցեղասպանութիւնն է։ Աւելի ճիշդը՝ հիմնական խոչընդոտներէն է։ Բայց երբ, այլ խոչընդոտ չի նշուիր, հարցը բնականաբար կը կեդրոնանայ միայն նշուածին վրայ։
Աւելի պարզացնենք զարգացուած տրամաբանութիւնը։ «Տը Ուաշինկթըն Թայմզ»ն ու «Քառնըկի» հիմնարկը կ'արտայայտեն Միացեալ Նահանգներու արտաքին քաղաքականութիւնը. այս պարագային, այդ քաղաքականութեան հայ-թուրք յարաբերութիւններուն վերաբերող բաժինը։ Առաջադրուածը՝ շրջանին մէջ ռուսական գործօնի ազդեցութեան նուազեցումն է։ Միջոցը՝ հայ-թուրք սահմանի բացումը։ Ծրագիրը իրականացնելու գործիքները՝ Թուրքիան եւ Հայաստանը։ Գրաւիչ առաջարկները՝ առեւտուրը, ուժանիւթը, տնտեսական բարգաւաճումը։ Այս բոլորի իրականացման համար առաջարկուած դեղատոմսը՝ հայ-թուրք յարաբերութիւններու բարելաւումը։ Դեղատոմսը ուղղուած է Հայաստանին, խորագիրի ճշդումով իսկ՝ «Աւելի լաւ յարաբերութիւններ Թուրքիոյ հետ կրնան օգնել Հայաստանին»։
Փորձենք ամփոփել խորագիրին հետ կապուած դիտարկում մը։ Հայաստանեան կարգ մը լրատուամիջոցներ նախընտրած են բնագրային խորագիրը փոխել եւ յօդուածը վերնագրել «Հայաստանը կրնայ համարկուիլ ՕԹԱՆ-ի եւ Եւրոպական Միութեան հետ»։ Պատճառը յստակ չէ բնագրային թարգմանութեան այս խախտումին։ Կրնայ ենթադրուիլ, որ թարգմանութիւնը կատարուած է «Տը Ուաշինկթըն Թայմզ»ի այս յօդուածը թարգմանած այլ կայքէջէ, որ ուզած է ընդգծել ռուսական ազդեցութենէ դուրս գալու եւ ՕԹԱՆ-ի անդամակցութեան գործընթացներուն ներգրաւուելու շտապողականութեամբ յատկանշուած Հայաստանի այլ դրացի երկրի մը առած քայլերուն հետեւանքները…։
Վերադառնանք պահանջուած գինին։ Խորագիրը քաղաքական միակողմանիութեամբ ակներեւ է։ Թէեւ Թուրքիան փակած է սահմանը, այսուհանդերձ, յարաբերութիւններու բարելաւումը կը պահանջուի Հայաստանէ՛ն։ Ի՞նչ գնով. թերթին ճշդած հիմնական խոչընդոտի վերացման գնով։ Դարձեալ պարզեցնենք լռելեայն առաջարկուածը։ Հրաժարեցէ՛ք Ցեղասպանութեան ճանաչման պահանջէն՝ կ'ունենաք Սեւ ծով, Միջերկրական ծով։ Կ'ունենաք՝ առեւտուր, կը դառնաք ուժանիւթի տարանցիկ կեդրոն։
«Տը Ուաշինկթըն Թայմզ»ով արտայայտուող քաղաքականութիւնը յայտնապէս բաժնող Մինսքի խմբակի ամերիկացի համանախագահ Մեթիու Պրայզան շաբաթներ առաջ կը յայտարարէր, որ հայ-թուրք յարաբերութիւնները սառեցուած վիճակ կը պարզեն։ «Տը Ուաշինկթըն Թայմզ»ը կրնայ նախանշան մը ըլլալ, որ այդ յարաբերութիւնները վերաջերմացնելու ենթահողի նախապատրաստութիւններ տեսնուին աշխարհաքաղաքական կեդրոններու մէջ։ Մանաւանդ որ սեպտեմբեր-հոկտեմբերը, ինչպէս հայրենի հրապարակագրութիւնը կը սիրէ գործածել՝ սարերուն ետին չեն։
«Էքոնոմիսթ»ի ելեկտրոնային հրատարակութեան 23 յուլիս 2009 թուակիր թիւը Թուրքիոյ արտաքին քաղաքականութեան յատկացուած գրութիւն ունի՝ «Երազներ՝ իրենց հայրերէն» խորագրեալ։ Յօդուածը լուսարձակի տակ առած է Թուրքիոյ արտաքին քաղաքական հիմնադրոյթներն ու երկրի արտաքին գործոց նախարարութեան վարած քաղաքականութեան հիմնական ոլորտները, դիմագրաւած հարցերը եւ արտաքին քաղաքական ուղեգիծին կիզակէտներուն վրայ յայտնուած հարցերը։
Բնականաբար մեզի համար հետաքրքրական բաժինը հայկական թղթածրարն է։ «Էքոնոմիսթ»ի վերլուծումներով, Թուրքիան Հայաստանի Հանրապետութեան հետ յարաբերութիւններ ստեղծելու համար կտրուկ ձեւով հրաժարած է իր նախապայմանային մօտեցումներէն՝ հայկական զօրքերը Ազրպէյճանի «գրաւեալ» տարածքներէն հեռացնելու առումով։
Հարցը այստեղ կը վերաբերի անշուշտ 22 ապրիլի ճանապարհային քարտէսի համաձայնութեան։ Հակառակ անոր որ ճանապարհային քարտէսի բովանդակութիւնը չէ գաղտնազերծուած, այսուհանդերձ թէ՛ թրքական մամուլի կատարած հրապարակումներուն եւ թէ՛ այս հարցին մասին այլուր երեւցած զանազան գրութիւններու մէջ ղարաբաղեան հարցին ակնարկութիւն չկայ։ Գէթ իբրեւ առանձին կէտ ճանապարհային քարտէսով բանաձեւուած ենթադրեալ բովանդակութեան մէջ։
Հարցը սակայն խաբկանքի յատուկ քաղաքականութեամբ մշուշապատուած է։ Ապրիլ 22-ի միացեալ յայտարարութենէն ետք, ի տես յառաջացած ազրպէյճանական քաղաքական անհանգստութեան բարձրացող ալիքին, Թուրքիոյ բարձրաստիճան պաշտօնատարներ փութացին տողանցելու Պաքուի պետական հաստատութիւններուն սրահներուն մէջ՝ համոզելու համար իրենց ազրպէյճանցի պաշտօնակիցները, որ հայ-թուրք յարաբերութիւններուն մէջ որեւէ տեղաշարժ բացառուած է՝ առանց Ղարաբաղի հարցի կարգաւորման։ Հաւաստիացումները փաստօրէն վաւերական կը թուէին ըլլալ, որովհետեւ հետզհետէ նուազեցան անհանգստութեան դրսեւորումները։
Չէ բացառուած, որ իսկապէս ճանապարհային քարտէսը ներառած չըլլայ ղարաբաղեան հիմնահարցը։ Սակայն, հետեւեալը պէտք է նկատի ունենանք անպայման։ Ապրիլ 22-ի նախօրեակին, Թուրքիոյ օրուան արտաքին գործոց նախարար Ալի Պապաճան առաջին անգամ ըլլալով կը յայտարարէր, որ ղարաբաղեան հակամարտութեան բանակցութիւններն ու հայ-թուրք յարաբերութիւնները պէտք է ընթանան զուգահեռ։ Այնուհետեւ, հարցերու զուգահեռացման սկզբունքը կը կրկնուէր միջազգային ընտանիքի այս կամ այն ներկայացուցիչին կողմէ։
Ճիշդ այ՛ս է, որ տեղի կþունենայ այսօր։ Ղարաբաղեան բանակցութիւններուն կը փորձուի բեկումնային պահ ապահովել աշխարհաքաղաքական ուժերուն եւ յատկապէս անոնց կողմէ հովանաւորուած Մինսքի եռանախագահներուն կողմէ։ Պէտք է որոշակի, թէկուզ թուացեալ, տեղաշարժ ապահովել ղարաբաղեան գնացքին, իր կարգին տեղէն շարժելու համար հայ-թուրք յարաբերութիւններու համաձայնեցուած առաջին կէտը, որ կրնայ սահմանի բացումը ըլլալ։ Թուրքիան, այդպիսով, թէ՛ յարգած կþըլլայ Զուիցերիոյ միջնորդութեամբ ստորագրած իր փաստաթուղթը, եւ թէ՛ հանգստացուցած կþըլլայ ազրպէյճանցի իր եղբայրները։
Այս հանգամանքներով ալ «Էքոնոմիսթ»ի վերլուծումը համոզիչ չէ։ Ըստ էութեան նպաստաւոր է աշխարհաքաղաքական ուժերու այս հարթութեան վրայ կիրարկած քաղաքականութեան։ Երբ կþըսուի, որ Թուրքիան կտրուկ փոփոխութիւն մտցուց իր քաղաքականութեան մէջ՝ նախապայմանէն հրաժարելով, յստակ ճիգ կը կատարուի ապահովելու Թուրքիոյ խաղաղասիրական նախաձեռնութիւն կատարողի դիմագիծ՝ իր դրացիներուն հետ հարցերը լուծելու կողմնակից եւ այդ բոլորին համար զիջողականութեամբ յատկանշուող Թուրքիա մը ներկայացնելով ընթերցողին։
Հայկական կողմը ուսումնասիրուած քարոզչական արշաւ կազմակերպելու անյետաձգելի անհրաժեշտութեան առջեւ է։ Թրքական քարոզչութիւնը հող շահած է միջազգային լրատուամիջոցներու բեմահարթակներուն վրայ։ Նախապայմանային քաղաքականութիւն կիրարկող Թուրքիան կը ներկայացուի նախապայմաններէն հրաժարած ըլլալու դիրքերու վրայ, մինչդեռ անոր գործադրած քաղաքական գործողութիւնները ճիշդ հակառակ ուղղութեամբ կը զարգանան։
Յօդուածը տակաւին կը խօսի նախագահ Օպամայի ապրիլ 24-ի յայտարարութեան մասին։ Կը բացատրէ, որ Օպամա «Ց» բառը չէ օգտագործած՝ չխանգարելու համար հայ-թուրք յարաբերութիւնները։
Որեւէ յօդուածի եզրակացութիւն կը միտի յօդուածին բովանդակութեան հիմնական շեշտադրումը լուսարձակի տակ բերել եւ առաջադրուած մտածումով աւարտել գրութիւնը։ Ըստ երեւոյթին «Էքոնոմիսթ»ի գնահատականով Թուրքիոյ արտաքին քաղաքականութեան հիմնական մարտահրաւէրը հայկական խնդիրներն են։ Յօդուածը կþաւարտի վկայակոչելով արեւմուտքցի պաշտօնատար մը, որուն համոզումով Թուրքիա Միացեալ նահանգներու հետ ունի արտակարգ յարաբերութիւններ եւ երբ հարցը կը վերաբերի Թուրքիոյ եւ Հայաստանի, Թուրքիան կը յաղթանակէ ամէն անգամ։
Կþընդունինք, որ 22 ապրիլի դրութեամբ Թուրքիա-Հայաստան դիւանագիտական խաղը 1-0 յարաբերակցութեամբ կը շարունակուի։ Դարձի մրցումը ուշ չէ։ Մինչեւ հոկտեմբեր, պաշտօնական Երեւանը պէտք է հաշուարկէ տեղի տուած իր բացթողումները, սխալները։ Մարզիչը պէտք է փոխարինէ խմբապետը, եւ ամբողջ խումբը ճիգ կեդրոնացնէ ոչ միայն հակակշռելու արդիւնքը, այլ նաեւ պէտք է յաջողի յաղթական կէտով մը դուրս գալ դարձի մրցումէն։
22 ապրիլէն ասդին թերեւս օր չ'անցնիր, որ հայկական լրատուադաշտի ոեւէ ներկայացուցիչ չներկայացնէ կամ չարծարծէ պաշտօնական Երեւանի եւ Անգարայի միացեալ ստորագրութիւնները կրող հռչակագիրին կամ յայտարարագիրին վերաբերող լրատուութիւն, մեկնաբանութիւն, վերլուծում։ Միեւնոյն տարողութեամբ եւ թերեւս աւելի՝ երեւոյթը կը վերաբերի նաեւ թրքական եւ ազրպէյճանական զանգուածային լրատուամիջոցներուն։ Թէեւ վերջին երկուքի պարագային դաշտերը յագեցած են մէկ կողմէ ներքին սպառման շարժառիթներէ թելադրուած նիւթերով, միւս կողմէ հանրային կարծիքի ապակողմնորոշման միտող տարբեր տեսակի թողարկումներով։ Հայկականի պարագային, ի տարբերութիւն միւս երկուքին, պաշտօնական լրահոսը, տեղեկատուութիւնը ժլատ է, լուռ է շատ յաճախ, այնքան, որ համր դիւանագիտութեան այսօրուան երեւոյթին նկատմամբ տեղի կը տրուի զանազան մեկնաբանութիւններու։
Լռութիւնը միշտ չէ, որ օգտակար է։ Յատկապէս նման զգայուն թեմաներու պարագային, երբ հակառակորդ ճամբարը աշխուժօրէն կը ձեռնարկէ տեղեկատուութեան իւրօրինակ տարբերակներու ցուցահանդէսի, երբ յստակ է, որ պետական մակարդակներու վրայ կազմակերպուած եւ իրականացուած քարոզչաքաղաքական քաղաքականութիւնը ինքզինք կը դրսեւորէ ամէն առիթի։
Հասարակութեան տեղեկացուածութիւնը հիմնովին կարեւոր է առհասարակ եւ յատկապէս նման պարագաներու։ Տեղեկացուած հասարակութիւնն է միայն, որ առարկայական քննարկում կրնայ կատարել։ Թէկուզ բազմահայեացքային մօտեցումներ կրնան իրար խաչուիլ, բախիլ իրարու, այսուհանդերձ ճշգրիտ տուեալները, հրապարակայնութիւնը հիմնարար դերակատարութիւն կ'ունենան առողջ քննարկումներու համար եւ իբրեւ այդպիսին կը կանխեն նաեւ կասկածանքի մթնոլորտի բարձրացումը։
Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահը կը յայտարարէր, որ տեսանելի ապագային կը բացայայտէ ճանապարհային քարտէսին ներառուած համաձայնական կէտերը՝ աւելցնելով, որ ինքնավստահ է, որ այս գործընթացին նկատմամբ հայկական կողմի ճշդած կեցուածքները կ'արժանանան ժողովրդային համաձայնութեան։
Ենթադրութիւններ, համաձայնեցուած կէտերու մասին մամուլի հրապարակումներ, մեկնաբանական գրութիւններ առատօրէն լրատուական շրջանառութեան մէջ դրուած են այս օրերուն։ Հետեւելով այդ բոլորին, ներառեալ անշուշտ թրքական աղբիւրներու հրամցուցածներուն, կարելի է թերեւս որոշ ուրուագծում կատարել ճանապարհային քարտէսի բովանդակութեան մասին։ Այսպէս.
Միանգամայն ճշդենք, որ ճանապարհային քարտէսի ճշգրիտ բովանդակութեան մասին չէ խօսքը։ Ճշգրիտ բովանդակութիւնը կ'իմանանք այն ատեն, երբ պաշտօնապէս կը բացայայտուին համաձայնական կէտերը։ Մամուլի հրապարակումներուն հետեւելով ենթադրեալ կէտերը լուսարձակի տակ առնելն է եւ անոնց նկատմամբ կարգ մը դիտարկումներ կատարելը այս յօդուածին նպատակը։
Միջազգային ընտանիքի անդամակցութեամբ երկուստեք սահմաններու անուղղակի ճանաչումը առաջին կէտով կը վերածուի յատուկ պայմանագիրով Թուրքիոյ տարածքային ամբողջականութեան ճանաչումի։ Իրաւագիտական վերլուծումներու վրայ հիմնուած եզրայանգում կ'ուզէ այս աքթը Թուրքիայէն հողային պահանջատիրութենէ հրաժարումի համազօր քայլ համարելը։
Միջկառավարական ձեւաչափով միացեալ քննարկումներու առաջադրանքը նախորդ նախագահի պատասխանն էր պատմագէտներէ բաղկացած միացեալ յանձնախումբ ստեղծելու Թուրքիոյ վարչապետի առաջարկին։ Այժմ կայ հաւանաբար իրաւացի մտահոգութիւն, որ միջկառավարական յանձնախումբերու իբրեւ ենթաաշխտանքային բաժին կը ներառուի նաեւ պատմագէտներու հարցը, ինչ որ բնականաբար կը հարուածէ Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման գործընթացը։
Նշուած կէտերու յաջորդականութեան շարքը կրնայ տարբեր ըլլալ, ինչպէս որ կրնան տարբեր ըլլալ նաեւ կէտերը, ըստ էութեան։ Հիմնական մէկ կարեւոր կէտ պէտք չէ շրջանցել սակայն։ Կէտ, որ չէ ներառուած հրապարակուած բոլոր տարբերակներուն եւ մեկնաբանական գրութիւններուն մէջ։ Ազրպէյճանական գործօնին շրջանցումն է կամ ղարաբաղեան տարածքներէն հայկական զօրքերու հեռացման թրքական նախապայմանի շրջանցումը։ Իսկ այս մէկը՝ հակառակ Թուրքիոյ վարչապետին իր երկրին թէ Ազրպէյճանի մայրաքաղաքին մէջ կատարած յայտարարութիւններուն։
Կը թուի, որ բուն հարցը յայտնաբար թրքական մարտավարական խաղերու կարեւոր հանգրուանի մը նուաճումն է։ Նախ ի հարկէ ընտրուած ժամանակահատուածը՝ 24 ապրիլի նախօրեակին, ոչ այնքան հայ ժողովուրդի բարոյահոգեբանական կամ զգացմունքային ներաշխարհը հարուածելու, որքան աշխարհակարգի մէկ հզօր ուժի ներկայացուցիչին Ցեղասպանութիւն եզրը չօգտագործելու հիմնաւորեալ պատրուակ տրամադրելու առումով։ Եւ անշուշտ իմիթացիոն բանակցային գործընթացի ցուցական պատկեր ստեղծելու եւ իրողութիւնները մշուշապատելու առումներով։ Ահա թէ ինչո՛ւ տուեալ պահուն կէտ կորսնցուցած կարգավիճակի մէջ յայտնուեցաւ հայկական կողմը։
Այլապէս։ Պարզ է, որ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումի հարցը պիտի շարունակէ մնալ Հայաստանի արտաքին քաղաքական վարքագիծի առաջնային օրակարգի կէտերէն մէկը եւ գէթ տեսանելի ապագային Հայաստան յատուկ համաձայնագիրով պիտի չճանչնայ Թուրքիոյ հողային ամբողջականութիւնը։ Նախադրեալները կը համոզեն, որ հայկական զօրքերն ալ պիտի շարունակեն վերահսկել Ղարաբաղեան տարածքները։
Նման զգայուն թեմաներու հրապարակայնացումը պարտաւորիչ է։ Հարցերը որքան պետական են, նոյնքան նաեւ հասարակական եւ այս պարագային համահայկական շեշտադրումով հասարակական։ Տեղեկացուածութիւնը հիմնովին կ'օժանդակէ հարցերու առարկայական քննարկումին։ Գնահատական տալու, որ ազգային անվտանգութեան հայեցակարգին մէջ տեղ գտած հայ-թուրք յարաբերութիւններու սահմանուած բաժինի բովանդակութեան որքանո՞վ կը համապատասխանէ հայկական կողմին ստորագրութիւնը նման փաստաթուղթի մը տակ։
Տեսանելի ապագան անորոշ յղացք է յստակ ժամկէտ ճշդելու առումով։ Այսօր ուղիղ մէկ ամիս կ'ընէ ստորագրութեան թուականէն ասդին։ Մանաւանդ եթէ փաստաթուղթին ժողովրդային համաձայնութիւն վայելելուն ինքնավստահութիւնը կայ, բացայայտումը պէտք չէ ուշանայ։
Պ.- Այն, որմենքառանցիրականհետեւանքներըհաշուարկելու, արդէն պատրաստւումենքգրկախառնուելութուրքերիհետ։ Սահմանը բացուելուդէպքումտնտեսականյարաբերութիւններկը սկսուեն, թէպետմերուԹուրքիայիուժայինյարաբերակցութիւնը ցանկացած առումովշատտարբերէ։Ժամանակիընթացքումկը փլուզուիմեր ներքինարդիւնաբերութիւնը, կըմեծանայտնտեսական կախումը, եւ ուղղակիխաղաղճանապարհովԹուրքիանկըհասնի նրան, ինչը չկարողացաւաւարտել 1915-23-ին։Կամէլ՝թուրքական խոր ներթափանցմանհետեւանքովՀայաստանիազգային անվտանգութեան համակարգիընդհանուրանկմանպայմաններում Ազրպէյճանը Թուրքիայիդրդմամբպատերազմկըսկսիեւմէկ հարուածովկըլուծի հարցը։Անթալիայումհանգստացողներըչէ, որայդ պայմաններում պիտիգնանարցախեանճակատ՝երկիրըպաշտպանելու։
